U moet Javascript inschakelen om deze website te bezoeken.
U probeert deze website te bezoeken via Internet Explorer.
Deze website ondersteunt Internet Explorer niet.
Vanaf 2019 adviseert Microsoft aan Windowsgebruikers om te stoppen met het gebruik van Internet Explorer als standaard webbrowser.
Overweeg om één van de volgende gratis browsers te downloaden op uw Windowscomputer:
Wij hopen u gauw te mogen verwelkomen op Openluchtmuseum.nl!
‘Verzacht zijn zielesmert’. Bedevaartvaantjes in de collectie van het Nederlands Openluchtmuseum
Een bedevaartvaantje is een rooms-katholiek reissouvenir, meegenomen als tastbaar aandenken aan een bedevaart. Bedevaartvaantjes zijn gemaakt van papier of textiel, bedrukt met een afbeelding en soms met religieuze teksten. Ze horen aan een stokje, als vlaggetje. Bovendien zijn ‘vaantjes’ gewijd; ze gelden als actieve beschermtekens, zoals relieken.
Een bedevaart is een gezamenlijke onderneming van meerdere personen naar een heiligdom in een plaats verder weg. Een bedevaart kan iedere dag van het jaar ondernomen worden, terwijl een ommegang of processie op een specifieke datum plaatsvindt.
Onverkochte voorraden
Weinig bewaarde vaantjes zitten vast aan een stokje. Dat komt doordat de meeste exemplaren uit collecties van verzamelaars komen. Zij verkregen vaantjes uit onverkochte voorraden van kerken en kapellen. Kennelijk werden vaantjes pas uitgesneden en bevestigd aan stokjes wanneer de voorraad bijna op was.
Papier is kwetsbaar en gaat makkelijk verloren. Daardoor zijn er weinig afdrukken van bedevaartvaantjes uit de zeventiende en achttiende eeuw. Tot ongeveer 1950 werden oude drukplaten herdrukt. Zo weten we hoe vroegere uitvoeringen van bedevaartvaantjes eruitzagen. Zij vormen een interessante kennisbron over de verering van rooms-katholieke heiligen.
Haastige spoed…
In 1952 kocht het Nederlands Openluchtmuseum een verzameling van bijna twaalfhonderd bedevaartvaantjes. Het was een bijzondere kans om een leemte in de volkskundige collectie te vullen. Of zoals de gerenommeerde volkskundige Piet Meertens (1899-1985) toen gezegd zou hebben: ‘als Nederlands Openluchtmuseum ze niet koopt [zijn] ze gek’. Er was snelheid geboden, want ‘er was nog een liefhebber’. Het museum had op dat moment slechts enkele bedevaartvaantjes, terwijl het fenomeen een eeuwenlange geschiedenis kent. Het Openluchtmuseum kocht de verzameling en selecteerde eruit. Van deze grote verzameling heeft het museum in 2025 nog 158 exemplaren. In de jaren 1960 verzamelde het museum gericht aanvullende bedevaartvaantjes.
Maar de 226 bedevaartvaantjes in de collectie raakten in de vergetelheid. De meeste hadden in de collectiedatabase alleen een summiere titel en een wazige foto. Recent onderzoek maakt duidelijk dat er zeldzame exemplaren bij zijn. Deze deelcollectie geeft bovendien een breed overzicht van bedevaartplaatsen in met name Vlaanderen, Noord-Brabant en Limburg. Zo blijkt de haastige aankoop in 1952 toch een goed besluit.
'O. Heylighen patroon Martine’
Een zeldzaam vaantje is gewijd aan de heilige Martinus (317/318-397). Volgens de legende deelde de militair Martinus zijn mantel met een bedelaar, in wie hij achteraf Jezus herkende. Het is een latere afdruk van een mogelijk al zeventiende-eeuwse koperplaat. Het vaantje is uitgegeven door de kerk in Peutie (nu Vilvoorde) in Belgisch Brabant. Van een bestelling van bedevaartvaantjes met ‘S. Meerten’ door de Sint-Martinuskerk in Peutie is een betaalbewijs uit 1735 bewaard gebleven.
Het museum bewaart een tweede bedevaartvaantje gewijd aan de heilige Martinus, afkomstig uit de Martinuskerk in Asper (Vlaanderen). Behalve de heilige en de bedelaar is meer van de devotie voor Martinus zichtbaar: een grote kerk, een processie waarin een heiligenbeeld wordt meegedragen, een marktkraam waar misschien wel bedevaartsouvenirs verkocht werden. De tekstregels onder het vaantje drukken de wens uit van bedevaartgangers: ‘…Verzacht zijn zielesmert. H. Martinus Bid voor ons.'
Heiligen golden als bemiddelaar tussen gelovigen en God. Een fysiek bezoek aan een bedevaartsoord bracht een gelovige dichter bij de heilige en dus dichter bij God. Eenmaal thuis kon een bedevaartganger de nabijheid van de heilige blijven ervaren via een bedevaartvaantje.
Inge Schriemer
Conservator Ontwikkeling, Zingeving en Ontspanning
Om verder te lezen:
Renaat van der Linden, Bedevaartvaantjes, Volksdevotie rond 200 heiligen op 1000 vaantjes, Brugge 1986.
Alfons Thijs, Komt pelgrims, komt hier, devotioneel drukwerk voor bedevaartplaatsen in Vlaanderen en Brabant (1500-1850), Leuven 2020.