Uierpen rij

In 1924 kreeg het Nederlands Openluchtmuseum deze tepelcanule, ook wel uierpen genoemd, van een vrouw uit het chique Haagse Bezuidenhout. Uit de correspondentie van 1924 blijkt dat haar moeders familie afkomstig was van een boerderij uit Heinenoord. Mogelijk is de tepelcanule afkomstig van deze boerderij.

 

Een zilveren uierpen wordt gebruikt om de speen van een koeienuier open te houden. Dit holle kegelvormige buisje is 6,5 centimeter lang. De pen heeft naast het gat in het puntige uiteinde vier gaatjes in de zijkant. Aan weerszijden van het oogje staat een merk: een zwaardje (gehaltemerk) en een onleesbaar meesterteken.

Uierpen
Zilveren uierpen

 

De uier van een koe is in vier kwartieren verdeeld. Deze vier kwartieren functioneren afzonderlijk van elkaar. Aan ieder kwartier zit een speen. Een speen heeft aan de onderzijde een opening, het slotgat.

Dit is de uitmonding van het melkkanaal. In het slotgat zit een kringspier die ervoor zorgt dat de melk in de uier blijft. Wanneer een speen beschadigd raakt, bijvoorbeeld doordat een andere koe er per ongeluk op gaat staan, functioneert de kringspier soms niet meer. Als de melk ophoopt in het melkkanaal is er een verhoogde kans op een ontsteking. Als het kwartier bijvoorbeeld besmet raakt met een mastitisbacterie krijgt de koe een uierontsteking (mastitis).

 

Om het beschadigde slotgat open te houden, kan de boer een uierpen in de speen steken. Hierdoor kan de melk ongehinderd wegstromen. Deze pennen komen in verschillende uitvoeringen voor. Ze hebben ook verschillende benamingen, zoals tepelstift, tepelverruimer, tepelcanule, uierpen, uierprikker, uiersteker of melkpen.

Doorsnede van een koeienuier
Doorsnede van een koeienuier uit het boek: De melkwinning dl.1 : handmelken en basismethode machinaal melken (1963)

 

De kans op ontsteking was vroeger groot, want de stekers werden niet altijd goed gedesinfecteerd. Omdat chirurgisch staal in de negentiende eeuw nog niet bestond en ijzer en koper konden oxideren werden ze dikwijls van zilver of verzilverd koper gemaakt. De zilveren canules hebben vaak een gehaltemerk en soms een meesterteken. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw werden de canules van kunststof gemaakt.

 

Bij winkels voor agrarische benodigdheden zijn nog steeds uierpennen te koop. Deze zijn tegenwoordig echter altijd van kunststof of chirurgisch staal. Tepelcanules van zilver zijn vrijwel alleen nog te vinden in museumcollecties of bij verzamelaars.

 

 

DETAILINFORMATIE

Naam: Uierpen

Inventarisnummer: NOM.1235.OV

Vervaardiger: Onbekend

Vervaardigingsdatum: Voor 1924

Vervaardigingsplaats: Onbekend

Materiaal: Zilver