Bordspel rij

Voor het tijdperk van radio en televisie vernamen de meeste mensen informatie over andere volkeren op kermissen en markten. Rondreizende handelaren en vertellers vermaakten toehoorders met nieuwtjes over verre en vreemde oorden. Uiteraard nam de geschoolde klasse ook informatie tot zich via boeken en kranten. Een minder bekende informatiebron waren gezelschapsspellen. Vooral in de achttiende en negentiende eeuw waren veel van deze spellen gebaseerd op kennis volgens de laatste stand van de wetenschap.

 

Zo ook het spel ‘Reisen in die Fünf Welttheile mit 32 Nationen und VI Landkarten’ uit 1801, gepubliceerd in een periode van opkomend nationalisme. Het bordspel is een afspiegeling van pogingen om bevolkingsgroepen onder te verdelen naar karaktereigenschappen. Deze manier van denken kwam voort uit de Verlichting. Om de wereld te begrijpen deden wetenschappers hun best om de wereld - die steeds beter in kaart werd gebracht – zo schematisch mogelijk te ordenen en te categoriseren. Hoe het ‘Reisen’-spel gespeeld moet worden is niet duidelijk. Spelaanwijzingen ontbreken. Vermoedelijk is het een soort dobbelspel. Afhankelijk van het aantal gegooide ogen beland je op een bestemming. Bij het ene volk je moet betalen, bij een ander krijg je geld uitgekeerd. Als je op de top van de piramide belandt, win je de jackpot. Men zal het spel hebben gezien als een vermakelijk en leerzaam tijdverdrijf, maar om nationalistische sentimenten aan te wakkeren kwam de ‘ander’ er minder goed vanaf dan de ‘eigen’ cultuur.

Bordspel: Reizen door de vijf werelddelen
Detailafbeelding van het speelbord

 

De onderzoekende geest van de Verlichting bracht Darwin in de negentiende eeuw tot de evolutietheorie (1859). In de loop van de negentiende eeuw pasten wetenschappers de theorie toe op culturen: het sociaal darwinisme. Evenals de natuur zouden rassen en culturen zich evolueren langs een ‘trap der beschaving’. De Afrikaanse medemens zou het dichtst bij de natuur leven. Hij was het minst geëvolueerd en stond het laagst op de trap der beschaving: hij was ‘primitief’. Bovenaan de ladder stond de blanke West-Europese man, die zijn vermeende hoogste positie niet zelden gebruikte om bevoogding en overheersing van andere volken goed te praten. Ook op Europese bevolkingsgroepen werden sociaal darwinistische ideeën toegepast. Mensen op het platteland en in afgelegen streken zouden qua raciale en culturele ontwikkeling evolutionair zijn achtergebleven.

 

Ook de ontstaansgeschiedenis van het Nederlands Openluchtmuseum, opgericht in 1912, is nauw verbonden met nationalistische processen. In deze periode leidde een onrustige buitenwereld tot een verstold beeld van lokale gebruiken volgens een nationalistisch ideaal. Zo ontstonden statische beelden van bepaalde regionale gemeenschappen, bijvoorbeeld de Marker of Hindelooper cultuur, die trots als nationaal symbool van onveranderlijke, standvastige tradities werden getoond op wereldtentoonstellingen. Zo was ‘de Hindelooper kamer’ op de Wereldtentoonstelling in Parijs in 1878 een groot succes. De stereotypen waren razend populair en stimuleerden het toerisme.

Detailafbeelding bordspel
Detailafbeelding van het bordspel

 

De ‘volkskunstcollectie' van het museum neemt in dit ‘land en volk’-denken een bijzondere plaats in. Zo waren boeren (‘het volk’) volgens verzamelaar Hendrik Wiegersma ‘puur’ vanwege hun eenvoud. Ze leefden dicht bij de natuur, waren veelal ongeschoold en daardoor onbedorven. Hun producten, bijvoorbeeld houtsnijwerk of huisvlijt zoals borduursels, zouden zijn ‘bezield’ door een algemene diepere ‘volksziel’.  

 

Nog steeds delen we bevolkingsgroepen graag in aan de hand van stereotypen, maar mensen zijn steeds moeilijker per groep in te delen. Door televisie, internet en het gemak waarmee we nu kunnen reizen is het immers steeds gemakkelijker voor ieder individu om zijn of haar ‘eigen wereld’ te maken.

Detailafbeelding bordspel
Detailafbeelding van het bordspel

 

Detailinformatie

Naam: Bordspel

Inventarisnummer: NOM.2256.OV

Vervaardiger: uitgever J.G. Klinger

Vervaardigingsdatum: Circa 1801

Vervaardigingsplaats: Neurenberg

Materiaal: Papier en karton