Spanen dozen

Spanen dozen zijn er in vele soorten en maten. Het Nederlands Openluchtmuseum heeft ongeveer 250 exemplaren. Hieronder bevinden zich 68 dozen afkomstig uit Thüringen, Zuid-Duitsland. Qua ouderdom, verschijning en oorspronkelijke functie zijn ze in vijf groepen onder te verdelen: 

1. Huwelijksaanzoek
De oudste spanen dozen werden cadeau gegeven bij een huwelijksaanzoek. Vaak staat er een opschrift op de doos, zoals 'Du allein solst meine sein'. Op de voorzijde staat een gevleugeld hart of een paartje dat elkaars hand vasthoudt. De dozen van het Nederlands Openluchtmuseum dateren van tussen 1750-1825. 

2. Zoetigheid
Kleine spanen dozen met slechts een aantal min of meer lukraak geplaatste bloemen, vaak direct op het blanke hout geschilderd, werden oorspronkelijk aangeduid als ‘Zuckerschachteln’ en deden dienst als verpakking voor snoepgoed. Het Nederlands Openluchtmuseum heeft een aantal voorbeelden uit deze categorie, daterend tussen 1780-1840.

3. Voor elke gelegenheid wat

Vanaf ongeveer 1775 tot circa 1840 raakte de functie van aanzoekgeschenk op de achtergrond. Op de dozen stonden niet langer alleen stelletjes, maar ook boeketten, dieren, afbeeldingen van sagen en bijvoorbeeld dappere soldaten. De handgeschilderde voorstelling op de doos werd steeds vaker vervangen door een litho. Lithografie maakte prenten vanaf de vroege negentiende eeuw voor een veel groter deel van de bevolking betaalbaar. Vanaf deze periode zijn er vrijwel uitsluitend spanen dozen met een litho.

4. Kinderhart
Deze dozen dienden vooral als mooi verpakkingsmateriaal van speelgoed afkomstig uit Thüringen. Vanaf ongeveer 1825 tot aan het einde van de negentiende eeuw werd de decoratie van deze dozen vrijwel altijd oranje of blauw, gecombineerd met een blauwe dan wel oranje bies. Op de zijde loopt rondom een bloemenband en op de bovenzijde is een litho gelijmd met zoet spelende kinderen.

5. Standaard verzenddoos 
Vanaf circa 1750 tot aan het einde van de negentiende eeuw werden spanen dozen gebruikt als verzenddoos. Op veel van deze dozen zitten resten zegellak met indrukken van touwtjes waarmee ze waren verzegeld en resten van etiketten. Per schip of per bode te paard werd er van alles in verzonden, van speelgoed, kaarsen en textiel tot snoep.

De spanen dozen waren in heel Nederland populair en kregen hier een tweede leven. Ze werden hergebruikt voor het opbergen van alles wat er in paste.



 
Spanen dozen