Handzagen

Handzagen met een pistoolgreep
Een interessant type Nederlandse handzagen zijn de exemplaren uit de Gildetijd met een zogenaamde pistoolgreep als handvat. Van dit type zijn verschillende exemplaren in musea en particuliere collecties bewaard gebleven.

In de collectie van het Nederlands Openluchtmuseum bevinden zich twaalf van deze zagen. Het zijn handzagen met een vrij dik en breed blad. De rug is recht en de tandenrij loopt licht gebogen naar de punt. De arend, het gedeelte van de zaag dat gevat is in het handvat, is aan de rechterzijde aangesmeed. In de voorkant van het blad zit een gat en er hoort een uitgesmede krul aan het einde. De krul is in de loop der tijd meestal beschadigd of verdwenen, zoals helaas ook het geval is bij alle exemplaren in de collectie van het Openluchtmuseum. Het houten handvat heeft een mooie karakteristieke vorm, die associaties oproept met een pistool. De eenvoudige exemplaren zijn gemaakt van een gevorkte tak met een ijzeren ring ter versterking. De mooiste zijn gemaakt van prachtig gesneden en versierd palmhout (buxus sempervirens). De busvormige ring voor de versterking rond de arend is dan van zwaar, gedraaid en versierd metaal (koper, messing, brons of ijzer). Dit type zaag is regelmatig te vinden op afbeeldingen van ambachten, gildepenningen en gevelstenen uit de zeventiende en achttiende eeuw. Op grond van deze afbeeldingen worden de zagen gedateerd tussen ongeveer 1650 en 1800.

Gebruik en herkomst
De zagen zijn mogelijk gebruikt voor het afkorten, maar over de toepassing en de verspreiding bestaat nog wel onzekerheid. Het meest voorkomende zaagwerk is waarschijnlijk met spanzagen uitgevoerd, die eenvoudiger en goedkoper waren. Voor het zwaardere werk komen de trekzaag, de kraanzaag en de raamzaag in aanmerking.

De handzaag met pistoolgreep kent weliswaar een vrij zwaar blad, maar de subtiele handgreep laat geen ruw werk toe. Ook de herkomst van de zagen is nog niet geheel duidelijk. Mogelijk zijn de zaagbladen ingevoerd uit Duitsland en zijn de handvatten in Holland gemaakt.

Periode
In de negentiende eeuw verdwijnt dit type handzaag. In die tijd is met name in Engeland de techniek voor het verwerken van staal zodanig ontwikkeld dat superieure, veel dunnere zaagbladen geproduceerd kunnen worden. De pistoolhandgreep wordt vervangen door een gesloten Engels handvat. Bij één van de zagen van het museum is te zien hoe een zeventiende- of achttiende-eeuws zaagblad is voorzien van een negentiende-eeuws Engels handvat (NOM.5118.OV). Mogelijk kon de timmerman de zaag nog goed gebruiken, maar vond hij het handvat een beetje ouderwets.



 
Handzagen