De dorsrol

Dorsrol

Dorsrol rij 1

Een boer wil bij een aantal van zijn gewassen graag de zaden scheiden van de gedroogde plant. De zaden van granen, boekweit, koolzaad of lijnzaad zijn immers grondstof voor bijvoorbeeld meel, grutten of olie. Het losmaken van de zaden uit de gedroogde plant heet dorsen.

 

Tot in de achttiende eeuw dorsen de boeren in ons hele land met de hand. Als gereedschap gebruiken ze een dorsstok of een dorsvlegel waarmee ze op de gedroogde planten slaan. De planten die gedorst worden leggen ze op een ondergrond van leem, hout of steen. Na het dorsen schudden ze de gedroogde plantendelen, het stro, uit en halen ze deze weg. Dan pakken de boeren een bezem en vegen ze op de harde ondergrond de losgekomen zaadkorrels bij elkaar. Vervolgens maken ze het zaad verder schoon.

Dorsrol in het Openluchtmuseum
De dorsrol in het Openluchtmuseum

 

Om een flinke hoeveelheid van een gewas te dorsen zijn gedurende lange tijd veel mensen nodig. Dat kost geld. Het is dus interessant om een techniek te ontwikkelen waardoor de boer met minder menskracht toe kan. Het dorsen met een dorsrol, die ook wel dorsblok genoemd wordt, is zo’n techniek. Een laat negentiende-eeuwse schatting meldt dat dorsen met de dorsrol twintig tot veertig procent goedkoper is dan dorsen met de hand. Duitse landarbeiders voeren daarom in 1848 actie tegen het gebruik van de dorsrol. Zij zijn bang dat ze hun werk en dus hun bron van inkomsten kwijtraken.

 

Nederlandse boeren, vooral in Groningen en Friesland, maar ook in het Rivierengebied, nemen vanaf de achttiende eeuw de dorsrol in gebruik. De dorsrol is een zware houten rol die taps toeloopt en daardoor draait rond zijn punt. Op het oppervlak zijn houten ribben gemaakt die ervoor zorgen dat het zaad gemakkelijk van de plant gescheiden wordt. De rol wordt in beweging gebracht door één of meer paarden.

 

Je kunt de dorsrol op twee manieren gebruiken. Beide manieren zijn in de presentatie van het Openluchtmuseum te zien.

Dorsrol in het Openluchtmuseum
De dorsrol in het Openluchtmuseum

 

Je kunt met de dorsrol in een vaste opstelling in de herfst en winter binnen in een boerderij dorsen. De dorsrol moet je dan aan een rechtopstaande as monteren. Het ene eind draait in de vloer, het andere eind draait tegen een balk die met de gebintconstructie van het gebouw verbonden is. Het paard trekt de rol in een vaste cirkel rond. Het te dorsen gewas ligt in die cirkel op de vloer. Na een aantal rondjes schud je het stro uit en haal je het weg, schep je het zaad op en maak je het verder schoon. Kijk in de schuur van onze boerderij uit Midlum om de dorsrol te aanschouwen.

 

Ook buiten op het land kun je met de dorsrol dorsen. De dorsrol beweegt dan vrij over de grond. Je spreidt het gewas dat je wilt dorsen uit op een groot kleed. Je spant een of twee paarden voor de dorsrol en laat ze rondjes draaien op het kleed. Het gewas wordt met vorken geregeld opgeschud zodat zaad en plant goed scheiden. Na een aantal rondjes haal je het stro weg. Het zaad blijft achter, wordt opgeschept en verder schoongemaakt. Deze dorstechniek kun je zien tijdens het Oogstweekend in het Openluchtmuseum en in het filmpje hieronder.

 

 

De introductie van de stoomdorsmachine eind negentiende eeuw maakt de dorsrol overbodig. Met een stoomdorsmachine kun je nog veel goedkoper dorsen. Rond 1920 dorst niemand meer met een dorsrol. Veel dorsrollen worden te koop aangeboden en misschien als brandhout gebruikt.

Demonstratie van de dorsrol
Demonstratie van de dorsrol

 

Detailinformatie

 

Naam: Dorsrol

Inventarisnummer: NOM.1939.OV

Vervaardiger: Onbekend

Vervaardigingsdatum: 1850

Vervaardigingsplaats: Onbekend

Materiaal: Eikenhout, iepenhout